Phải thành lập trung tâm giám định quốc gia

Sau loạt bài "Giám định tư pháp - cái khó bó tố tụng", chúng tôi nhận được nhiều phản hồi từ bạn đọc và cơ quan tiến hành tố tụng. Chúng tôi cũng đặt vấn đề này với đại diện Viện KSND tối cao và Cơ quan CSĐT Bộ Công an - những đơn vị trực tiếp thụ lý án hình sự, kinh tế liên quan trực tiếp mảng giám định tư pháp.

Với kinh nghiệm hàng chục năm công tác tư pháp, đặt bút ký quyết định đình chỉ, tạm đình chỉ vụ án hay thẩm tra quyết định đình chỉ của cấp dưới có nguyên do vướng giám định, ông Nguyễn Mạnh Hiền, Vụ trưởng Vụ 1, Viện KSND tối cao bức xúc "vướng lắm, nhất thiết phải luật hóa giám định tư pháp".

Ông Hiền ví von, với nhiều vụ án, kết quả giám định tư pháp là "xương sống", làm căn cứ khởi tố, truy tố, áp dụng các bản án hình sự…

- Thưa ông, ngoài vướng về cơ chế luật pháp, việc tổ chức thực hiện thì giám định tư pháp cũng rất "bí" ở khả năng đáp ứng?

- Điều này thể hiện ở chỗ: Nhiều vụ giám định kinh tế có những vấn đề giám định phải bỏ ra chi phí lớn nhưng cơ quan tư pháp phải dựa kinh phí điều tra nên rất khó hạch toán. Về thời gian giám định, đến nay chưa có quy định nào khống chế thời hạn, trong khi hoạt động tư pháp lại bị ràng buộc bởi thời hạn. Về mặt tố tụng, luật quy định những tội danh phải xác định hậu quả thiệt hại để làm căn cứ khởi tố thì phải tiến hành giám định trước, nhưng có vụ như điện kế, điện tử, ta phải giám định nhiều lần mới đưa ra kết luận. CQĐT và cơ quan tư pháp chưa rõ quan hệ phối hợp cũng như sự ràng buộc của cơ quan giám định…

- Như ý ông nói thì tổ chức giám định theo vụ việc (tức ngoại trừ cơ quan giám định thuộc Bộ Công an, Bộ Quốc phòng) chưa bị ràng buộc trách nhiệm, vậy khi họ làm sai do vô ý hoặc cố ý, tiêu cực thì chế tài xử lý thế nào? 

- Cho đến bây giờ cũng chưa có chế tài nào, mặc dù Luật Tố tụng hình sự đưa ra quyền và nghĩa vụ nhưng chế tài cụ thể chưa có. Kể cả như thời gian đáp ứng yêu cầu giám định hay giám định sai cũng chưa có chế tài xử lý. Ở đây, khoa học phụ thuộc về nhận thức, nhưng nếu giám định mà cố tình làm không đúng, làm sai thì cần có chế tài xử lý, đến nay ta còn thiếu.

- Tức là nếu cơ quan tố tụng cho rằng kết luận giám định sai, không khách quan thì chỉ có cách trưng cầu giám định lại hoặc trưng cầu cơ quan khác giám định chứ cơ quan ra kết luận giám định không chịu ràng buộc gì?

- Đúng như vậy. Nhưng nếu sai thì cũng có hai vấn đề. Sai có thể do nhận thức, trong trường hợp đó không bắt lỗi người ta được vì khả năng của họ chỉ đến vậy. Nhưng sai do thiếu trách nhiệm, do tiêu cực thì đó là cái phải xem xét, phải có chế tài.

- Vậy đã có kết quả giám định nào sai vì áp lực không?

- Mọi cái cũng không thể loại trừ vì có những tác động nhiều phía, kể cả phía bị hại, cơ quan chủ quản có chuyện này, chuyện kia. Cho nên, tạo ra quy chế hoạt động như thế nào trong giám định rõ ràng phải có đầu tư, suy nghĩ, đảm bảo tính khách quan nhất.

- Còn việc xử lý, đã có trường hợp nào tổ chức giám định, giám định viên làm sai bị xử lý?

- Thống kê thì chưa có, mà cũng chưa ai đặt vấn đề thống kê, chưa ai đưa vấn đề xem xét trách nhiệm của người giám định. Nhưng hậu quả của việc giám định sai dẫn đến những định hướng sai, quyết định sai thì đã có. Ví dụ thì rất nhiều.

- Rất nhiều?

- Đúng như vậy. Kể cả án nhân thân gây thương tích cũng vậy. Tóm lại, vị trí giám định quan trọng với vụ án bao nhiêu thì nếu làm sai, nó lại gây tác hại ghê gớm bấy nhiêu.

Thành lập trung tâm giám định quốc gia là yêu cầu cấp thiết.

- CQĐT bấm bụng vì nhiều vụ giám định có kinh phí lớn, thực tế thế nào, thưa ông?

- Kinh phí giám định trích từ kinh phí điều tra. Nếu đưa ra cơ quan bên ngoài giám định thì kinh phí rất cao, CQĐT không đáp ứng được. Đấy là chưa có vụ việc phải trưng cầu giám định nước ngoài, nhưng tương lai sẽ có. Khi mà chuyên môn ta chưa đáp ứng được, với yêu cầu hội nhập thì phải trưng cầu cơ quan giám định chuyên môn nước ngoài, khi đó kinh phí sẽ rất lớn.

Tôi lấy ví dụ, một số vụ án như vi phạm quy định bảo vệ rừng, vụ gỗ sưa, để đánh giá gỗ gì phải trưng cầu giám định Viện Khoa học lâm nghiệp. Vụ Lê Văn Thái, ta thu được nhiều gỗ sưa, gỗ trắc, Viện Khoa học lâm nghiệp đưa ra mẫu gỗ để giám định là 3,3 triệu/mẫu, mà như vụ này có tới 343 mẫu gỗ, kinh phí rất lớn, CQĐT có dốc hết kinh phí điều tra cũng không đủ.

- Theo ông có nên lập ngân sách riêng về giám định?

- Lâu nay kinh phí giám định tính trong kinh phí hoạt động của CQĐT, không có kinh phí độc lập. Bản thân khi CQĐT làm rất tính toán nên nhiều việc phải bỏ kinh phí giám định quá lớn, họ rất ngại. Chúng tôi có làm những vụ như giám định gỗ, kinh phí cũng rất lớn, trong khi hiểu rằng việc bảo vệ rừng là rất quan trọng. Nhưng làm như thế nào, kho tàng bến bãi, giám định, tóm lại chi phí rất nhiều…

- Giám định liên quan sở hữu trí tuệ thì sao, vả lại, lâu nay giám định theo chuyên ngành, điều này dẫn đến sự ưu ái, bảo vệ lẫn nhau khó tránh khỏi?

- Việc chống hàng giả liên quan sở hữu trí tuệ phức tạp, khả năng giám định cũng yếu, như việc giám định áo da cá sấu, một số loại rượu ngoại ta không có mẫu so sánh. Hiện, việc giám định vẫn theo chuyên ngành như vụ việc về y tế thì trưng cầu giám định ở Bộ Y tế, vụ việc giao thông thì trưng cầu ở Bộ Giao thông vận tải. Điều này đặt ra tính khách quan như thế nào, trong khi giám định là sự sống còn của vụ án, có tội hay không có tội… 

- Còn trong công nghệ cao?

- Nhận thức của cán bộ tư pháp, quy định của tố tụng rồi khả năng giám định còn khó khăn. Một số tội phạm công nghệ cao lưu trữ tài liệu trong máy tính, nhưng khả năng lấy dữ liệu trong đó khi đã bị tiêu huỷ như vứt xuống ao, hồ, cán bộ có đủ khả năng phục hồi không? Rồi dữ liệu phục hồi đó có được thừa nhận là chứng cứ tố tụng không? Hay như ký kết hợp đồng có chữ ký điện tử, về luật doanh nghiệp, thương mại đã thừa nhận nhưng tố tụng lại chưa thừa nhận.

- Như vậy là ta thiếu một đạo luật riêng về giám định tư pháp và thiếu một trung tâm giám định tư pháp quốc gia. Liên ngành Bộ Công an, Viện KSND tối cao, TAND tối cao đã bàn việc này thế nào?

- Trong tương lai, nếu để cho nền tư pháp đạt trình độ ngang tầm tư pháp thế giới, nhất quyết phải có Luật về giám định. Theo đó, quy định rõ các trường hợp phải giám định, các chế độ, kinh phí, kể cả chế độ đãi ngộ, đào tạo cán bộ, mà tôi nghĩ phải đào tạo cán bộ có trình độ chuyên môn, pháp lý. Thứ hai, bên cạnh xây dựng luật, cần có trung tâm giám định quốc gia, trên cơ sở đó có những chuyên gia các ngành, chuyên gia mang tính chuyên môn và có chuyên gia kiêm nhiệm. Thứ ba, phải có trung tâm đào tạo giám định viên, có tiêu chuẩn, tiêu chí nhất định để bổ nhiệm, hằng năm bổ nhiệm chuyên gia giám định, phù hợp từng lĩnh vực.